Sự phát triển nhanh chóng của thị trường xe điện tại Việt Nam đang đặt ra một vấn đề ngày càng đáng quan tâm: xử lý pin xe điện sau khi hết vòng đời sử dụng. Theo bài viết “Bài toán EPR và chuỗi tái chế pin xe xanh tại Việt Nam” trên VnEconomy, pin xe điện thường có thời gian sử dụng tối ưu khoảng 7–10 năm. Khi dung lượng giảm xuống còn khoảng 70–80% so với ban đầu, pin có thể không còn đáp ứng tốt yêu cầu vận hành của ô tô điện nhưng vẫn còn giá trị sử dụng. Trong bối cảnh số lượng xe điện tại Việt Nam tăng nhanh những năm gần đây, dự kiến từ khoảng giai đoạn 2028–2030, lượng pin hết vòng đời sẽ bắt đầu gia tăng đáng kể. Vì vậy, Việt Nam cần sớm xây dựng hệ thống thu gom, tái sử dụng và tái chế pin phù hợp, thay vì chỉ tập trung vào việc mở rộng thị trường xe điện.

Một trong những chính sách quan trọng để giải quyết vấn đề này là trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất. Theo đó, trách nhiệm của doanh nghiệp không kết thúc khi sản phẩm được bán cho người tiêu dùng mà còn kéo dài đến giai đoạn sản phẩm hết thời gian sử dụng và trở thành chất thải. Doanh nghiệp sản xuất hoặc nhập khẩu phải có trách nhiệm đối với việc thu gom và tái chế sản phẩm sau sử dụng. Tuy nhiên, việc triển khai chính sách này đối với pin xe điện tại Việt Nam đang gặp một khó khăn lớn là lượng pin thải hiện nay còn tương đối ít, chưa đủ để hình thành hoạt động tái chế ở quy mô lớn với chi phí hợp lý. Nếu doanh nghiệp đầu tư ngay các nhà máy tái chế hiện đại trong khi nguồn pin thải còn hạn chế, chi phí xử lý trên mỗi đơn vị pin có thể rất cao và hiệu quả đầu tư thấp. Do đó, giai đoạn hiện nay cần được xem là thời gian chuẩn bị quan trọng để Việt Nam xây dựng cơ sở hạ tầng, tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế quản lý trước khi lượng pin thải tăng mạnh trong những năm tới.

Một điểm đáng chú ý là pin xe điện không nhất thiết phải được đưa đi tái chế ngay khi không còn phù hợp để sử dụng trên ô tô. Với dung lượng còn lại khoảng 70–80%, những bộ pin này vẫn có thể được sử dụng cho các mục đích khác như lưu trữ điện từ năng lượng mặt trời, năng lượng gió hoặc hỗ trợ hoạt động của các trạm sạc xe điện. Theo bài viết, việc tận dụng pin cũ có thể giúp giảm khoảng 20–30% chi phí đầu tư cho hệ thống lưu trữ điện so với việc sử dụng pin mới. Chỉ khi pin không còn khả năng sử dụng hiệu quả, chúng mới cần được đưa vào quá trình tái chế để thu hồi những nguyên liệu có giá trị như lithium, nickel, cobalt và manganese. Việc kéo dài thời gian sử dụng của pin trước khi tái chế không chỉ giúp giảm lượng chất thải mà còn hạn chế nhu cầu khai thác tài nguyên mới và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực.

Tuy nhiên, để xây dựng một chuỗi thu gom và tái chế pin xe điện hoàn chỉnh, Việt Nam vẫn phải giải quyết nhiều khó khăn. Chi phí vận chuyển pin tương đối cao do yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn; các trung tâm thu gom và phân loại pin đạt tiêu chuẩn còn hạn chế; đồng thời năng lực tái chế pin ở quy mô công nghiệp chưa thực sự phát triển. Kinh nghiệm của một số quốc gia cho thấy phát triển thị trường xe điện cần đi cùng với việc quản lý toàn bộ vòng đời của pin. Việt Nam có thể xây dựng hệ thống theo dõi riêng cho từng bộ pin nhằm quản lý nguồn gốc, quá trình sử dụng, tình trạng pin và thời điểm thu hồi, tái chế. Nhà nước cũng có thể đưa ra các chính sách hỗ trợ và khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào những trung tâm thu gom, tái sử dụng và tái chế dùng chung thay vì mỗi hãng xe phải xây dựng một hệ thống riêng.

Nhìn rộng hơn, vấn đề pin xe điện không chỉ là bài toán xử lý chất thải mà còn mở ra cơ hội hình thành một chuỗi giá trị mới. Nếu có sự chuẩn bị phù hợp từ giai đoạn hiện nay, Việt Nam có thể từng bước xây dựng một hệ thống khép kín từ sản xuất, sử dụng, thu hồi, tái sử dụng đến tái chế pin. Điều này vừa góp phần hạn chế ô nhiễm môi trường, vừa giúp thu hồi các nguồn nguyên liệu có giá trị, tiết kiệm tài nguyên và giảm chi phí trong dài hạn. Đây cũng là một trong những điều kiện quan trọng để quá trình chuyển đổi sang phương tiện giao thông xanh tại Việt Nam diễn ra theo hướng bền vững, đồng thời gắn sự phát triển của ngành xe điện với mục tiêu xây dựng nền kinh tế tuần hoàn và sử dụng hiệu quả các nguồn lực.

GV: LÊ THỊ HỒNG HUỆ